Bu məqalədə Tehranın ənənəvi müttəfiqlərinin zəifləməsi fonunda İranın proksi strategiyasının transformasiyası təhlil edilir. 2023-2025-ci illərdə baş verən real hadisələrdən istifadə edərək, 12 günlük İran-İsrail müharibəsinin, Bəşər Əsəd hökumətinin süqutunun və İranpərəst qüvvələrin itkilərinin nəticələri araşdırılır. Bu məqalədə Tehranın məhdud müttəfiq dairəsinə güvənmək strategiyasından daha mərkəzləşdirilməmiş vasitəçi şəbəkəsinin inkişaf etdirilməsi və regional səviyyədə diplomatik fəaliyyətin artırılması siyasətinə keçdiyi göstərilir. Məqalədə hakimiyyət dəyişikliyindən bəri Suriyada yaranan İranpərəst strukturlar araşdırılır. Yeni logistik təchizat marşrutlarının qurulması və maliyyə axınlarının yenidən bölüşdürülməsi ehtimalı təhlil edilir. Xüsusilə İran siyasi diskursunda vasitəçi strategiyasının qavranılmasına diqqət yetirilir, burada “vəkil” termini rədd edilir və müttəfiqlərin fəaliyyətləri qanuni “müqavimət” kimi şərh olunur. Belə bir nəticəyə gəlinir ki, İran modelinin təkamülü beynəlxalq münasibətlərin daha geniş transformasiya prosesini əks etdirir və burada vasitəçi müharibələr əsas vasitəyə çevrilir.
Müasir beynəlxalq münasibətlərdə “proksi müharibə” strategiyası, xüsusən də birbaşa hərbi münaqişədən qaçan dövlətlər üçün güc nümayiş etdirmək üçün vacib bir vasitəyə çevrilib. İranın proksi müharibə modeli bütün Yaxın Şərqin sabitliyinə birbaşa təsir göstərir. Bu bölgə qlobal təhlükə yaradan çətinliklərlə üzləşir: beynəlxalq terrorizm, nəzarətsiz miqrasiya axınları və enerji təchizatının kəsilməsi riski. Regional münaqişələrin nəticələri Yaxın Şərqdən çox kənara çıxır. Suriya, Livan və ya Yəməndəki – İranın ənənəvi olaraq müttəfiq qüvvələr vasitəsilə təsirini gücləndirdiyi ölkələrdəki hər hansı bir dəyişiklik qlobal neft və qaz qiymətlərinə birbaşa təsir göstərə bilər və hətta bu münaqişələrdə birbaşa iştirak etməyən dövlətlərin iqtisadiyyatına da təsir göstərə bilər. 2025-ci ilin iyun ayında 12 günlük müharibə ilə nəticələnən İran-İsrail qarşıdurması göstərdi ki, artan proksi münaqişələr regional güc və qlobal hərbi lider arasında birbaşa qarşıdurmaya çevrilə bilər. Münaqişə hər iki tərəfə ciddi ziyan vurdu və Yaxın Şərq beynəlxalq münasibətlər alt sisteminin sabitliyini təhdid etdi. 12 gün ərzində İsrail İranın nüvə obyektlərinə və infrastrukturuna kütləvi hücumlar həyata keçirdi və eyni zamanda çoxsaylı cavab raket hücumlarını dəf etdi. Hər iki tərəf ciddi itkilərə məruz qaldı və nəticədə birbaşa qarşıdurmaya son qoymaq məcburiyyətində qaldı. İsrail “İranın nüvə təhdidini aradan qaldırmaq” məqsədinə çatdığını iddia etdi və iqtisadi ziyan təxminən 20 milyard şekel (5,9 milyard dollar) təşkil etdi [1], Tehran üçün isə müharibə ciddi dağıntılarla və nüvə proqramının məcburi dayandırılması ilə nəticələndi.
Açar sözlər: İran, Yaxın Şərq, vasitəçi müharibəsi, Hizbullah, Suriya, Həmas, Yəmən, beynəlxalq təhlükəsizlik.